Ngay cả người quan tâm sức khỏe cũng thường bối rối trước hàng loạt nhãn, logo và chứng nhận trên bao bì thực phẩm bổ sung. Mỗi hộp lại có một kiểu ký hiệu: GMP, HACCP, logo hình người, chứng nhận Halal, Kosher, rồi thêm các câu quảng cáo về chất lượng. Nếu không hiểu ý nghĩa, người dùng rất dễ chọn dựa vào cảm tính hoặc theo lời giới thiệu mà bỏ qua thông tin quan trọng trên nhãn. Bài viết này giúp người đọc hiểu các nhóm chứng nhận phổ biến, biết cách đọc nhãn và phân biệt đâu là thông tin pháp lý, đâu là nội dung tiếp thị, từ đó chủ động hơn khi chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu của mình. Cuối cùng, mọi nội dung đều mang tính tham khảo, khi có bệnh lý hoặc dùng thuốc nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Khác biệt giữa “thực phẩm bổ sung” và “thực phẩm có chứng nhận sức khỏe”
Ở nhiều nước, thuật ngữ thực phẩm bổ sung thường chỉ sản phẩm cung cấp thêm vitamin, khoáng chất, men vi sinh hoặc chiết xuất thảo dược, được quản lý như thực phẩm chứ không phải thuốc. Trong khi đó, một số quốc gia có hẳn danh mục thực phẩm có chứng nhận sức khỏe, chỉ những sản phẩm được cơ quan nhà nước thẩm định hồ sơ an toàn và bằng chứng khoa học về tác dụng cụ thể mới được gắn logo riêng và mã số cấp phép. Điểm người dùng Việt Nam nên lưu ý là: thực phẩm bổ sung bán trên thị trường chủ yếu là thực phẩm thông thường, chỉ được phép ghi công dụng về dinh dưỡng, không được tuyên bố điều trị bệnh như thuốc. Còn các sản phẩm có chứng nhận sức khỏe thường phải trải qua quy trình đánh giá khắt khe hơn về an toàn, chất lượng và tính ổn định, nhưng vẫn không thay thế tư vấn y khoa. Hiểu sự khác biệt này giúp người dùng không nhầm lẫn giữa lời quảng cáo và phạm vi mà sản phẩm thực sự được phép công bố.
Nhãn “thực phẩm bảo vệ sức khỏe”, công bố và cảnh báo bắt buộc
Khi nhìn vào bao bì, một trong những chi tiết đầu tiên nên kiểm tra là nhóm sản phẩm và dòng ghi chú liên quan đến pháp lý. Ở Việt Nam, rất nhiều sản phẩm mang dòng chữ “thực phẩm bảo vệ sức khỏe” hoặc “thực phẩm bổ sung”, đồng thời kèm theo câu cảnh báo bắt buộc dạng như “Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh”. Nội dung cảnh báo cho thấy sản phẩm được xếp vào nhóm thực phẩm, không phải thuốc, nên công dụng ghi trên nhãn không được hiểu như chỉ định điều trị. Ngoài ra, người dùng có thể kiểm tra số giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, tên đơn vị chịu trách nhiệm và thông tin liên hệ, từ đó tra cứu thêm trên trang của cơ quan quản lý nếu cần. Thói quen đọc kỹ những dòng chữ nhỏ này giúp người tiêu dùng đánh giá rõ hơn tính minh bạch của nhà sản xuất, thay vì chỉ chú ý đến khẩu hiệu nổi bật ở mặt trước.
Các loại chứng nhận chất lượng: GMP, HACCP, ISO trên thực phẩm bổ sung
Nhiều sản phẩm thực phẩm bổ sung nhấn mạnh đạt GMP, HACCP, ISO 22000 hoặc các tiêu chuẩn tương đương. Đây là các hệ thống quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm, tập trung vào quy trình sản xuất, kiểm soát nguyên liệu, vệ sinh nhà xưởng, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát rủi ro nhiễm bẩn. GMP (Good Manufacturing Practice) cho thấy cơ sở áp dụng quy trình sản xuất theo chuẩn, HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) chú trọng kiểm soát điểm tới hạn về an toàn, còn ISO 22000 là hệ thống quản lý an toàn thực phẩm mang tính quốc tế. Người dùng nên hiểu rằng các chứng nhận này liên quan đến quy trình và hệ thống quản lý, không phải là bằng chứng về tác dụng sinh học cụ thể của từng sản phẩm. Tuy vậy, việc doanh nghiệp duy trì được các chứng nhận uy tín thường cho thấy mức độ đầu tư vào chất lượng và khả năng kiểm soát rủi ro tốt hơn so với cơ sở sản xuất nhỏ, ít thông tin.
Logo đặc thù: “nhân vật nhỏ”, SNQ và các chứng nhận quốc gia
Bên cạnh các tiêu chuẩn quốc tế, một số nước phát triển hệ thống logo đặc thù cho nhóm thực phẩm đã được đánh giá kỹ về an toàn và tác dụng. Ví dụ, có quốc gia sử dụng logo hình người màu xanh lá để ký hiệu những sản phẩm được Bộ Y tế của họ thẩm định hồ sơ, xem xét dữ liệu nghiên cứu và cấp phép công bố một số tác dụng nhất định, cùng với mã số nhận diện. Ở khu vực châu Á còn có chứng nhận SNQ (Symbol of National Quality), thường tập trung vào tiêu chí chất lượng, tính ứng dụng và quản lý rủi ro, được cấp bởi các tổ chức uy tín trong nước. Người tiêu dùng Việt Nam có thể bắt gặp các logo này trên sản phẩm nhập khẩu hoặc sản phẩm của doanh nghiệp nội địa hợp tác với đối tác nước ngoài. Khi thấy logo, nên chú ý thêm phần mã số chứng nhận và tên tổ chức cấp, rồi kiểm tra trên website chính thức để đảm bảo logo là thật và chứng nhận còn hiệu lực.
Chứng nhận Halal, Kosher và các tiêu chuẩn dành cho nhóm đối tượng đặc thù
Trong bối cảnh hội nhập, trên nhãn thực phẩm bổ sung ngày càng xuất hiện các logo Halal, Kosher hoặc chứng nhận dành cho người ăn chay, người theo chế độ plant-based. Halal thường gắn với yêu cầu của người Hồi giáo về nguyên liệu, quy trình giết mổ và chế biến, trong khi Kosher liên quan tới quy định của Do Thái giáo. Với người tiêu dùng Việt Nam, những logo này đặc biệt quan trọng nếu sản phẩm được dùng cho khách quốc tế, người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam hoặc những người tự nguyện tuân thủ chế độ ăn tương ứng. Ngoài tôn giáo, còn có logo “Suitable for vegetarians/vegans” thể hiện sản phẩm không dùng nguyên liệu từ động vật hoặc tuân thủ mức độ phù hợp nhất định. Đây là các chứng nhận chủ yếu về tính phù hợp văn hóa, tôn giáo và lối sống, chứ không phải chứng nhận về hiệu quả dinh dưỡng hay tác dụng sức khỏe cụ thể.
Cách đọc bảng thành phần và nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm bổ sung
Ngoài logo chứng nhận, bảng thành phần và nhãn dinh dưỡng mới là phần phản ánh rõ nhất sản phẩm chứa những gì. Người dùng nên đọc kỹ danh sách hoạt chất chính, hàm lượng trên mỗi đơn vị (viên, gói, thìa), liều dùng khuyến nghị trong ngày và đối tượng sử dụng. Đối với vitamin, khoáng chất, có thể so sánh hàm lượng với giá trị tham chiếu được nêu trên nhãn để tránh dùng vượt mức khuyến nghị trong thời gian dài. Ngoài ra, cần chú ý đến phụ gia như chất tạo ngọt, chất bảo quản, màu, hương liệu, đặc biệt với người có cơ địa nhạy cảm hoặc trẻ nhỏ. Nếu người dùng có bệnh lý mạn tính hoặc đang uống thuốc, việc xem kỹ thành phần rồi trao đổi thêm với bác sĩ, dược sĩ sẽ giúp giảm nguy cơ tương tác không mong muốn.
Mẹo chọn thực phẩm bổ sung dựa trên chứng nhận, nhu cầu và tư vấn chuyên môn
Khi đứng trước rất nhiều sản phẩm, người tiêu dùng có thể áp dụng một số nguyên tắc đơn giản để đỡ bối rối. Trước hết, nên xác định rõ nhu cầu: bổ sung chất gì, cho độ tuổi nào, dùng trong hoàn cảnh nào (ví dụ: người làm việc văn phòng, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai…), rồi mới xem tới chứng nhận và thành phần. Tiếp theo, ưu tiên sản phẩm có thông tin minh bạch: nhãn rõ ràng, có số công bố, có địa chỉ, số điện thoại của đơn vị chịu trách nhiệm, có thể tra cứu thêm trên nguồn chính thống. Các chứng nhận như GMP, HACCP, logo sức khỏe quốc gia, SNQ hay kiểm nghiệm bên thứ ba là những yếu tố cộng thêm về mặt quy trình và chất lượng. Tuy nhiên, mọi khuyến nghị trong bài chỉ nhằm hỗ trợ tham khảo, trường hợp có bệnh nền, phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ em nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng sản phẩm mới.